Giriş

İnsan olarak hayatı deneyerek, birçok kereler yanılarak, canı yanarak, kayıplara uğrayarak öğreniriz. Acı veren şeylerin yanlarına bir daha yaklaşmak istemediğimiz gibi başkalarının da yaklaşmasını istemeyiz. Sütten ağzımız yandığından artık ayranı üfleyerek içmeye başlarız. Bunun aksi olarak da hazır bulduğumuz ve haz duyarak elde ettiğimiz tecrübeler ise her zaman ve mekânda öğünç kaynağımızdır.

Tecrübenin değeri hiç şüphesiz inkâr edilemez. Bir işimiz olduğunda, o işi, en iyi yapabilecek olan tecrübeli kimseleri bulup yaptırmaya çalışır, yaşlı kimselerin hayat tecrübelerini dikkate alır, onları el üstünde tutarız. Sıkıştığımız anda ve çaresiz kaldığımızda, tecrübeli birisinin imdadımıza yetişmesi, üzüntüden kırış kırış olan yüzümüzde güller açtırır, kasılan vücudumuzu gevşetir ve kararan dünyamızı aydınlatır.

Yeni doğan her bir gün, birçok yeniliklere ve değişimlere gebe olarak doğar. Bu yeniliklere ve değişimlere ufku geniş olanlar, tecrübenin değerini iyi bilip yerinde kullananlar daha hazırlıklıdır. Hazırlıksız yakalananlar ise bocalamaya, korku, endişe duymaya başlarlar. Nefis, şeytan ve cehaletin de yardımıyla tecrübeyi otorite, baskı ve özgürlükleri kısıtlayıcı bir araç haline getirirler. Bu da birtakım çatışmaları beraberinde getirecektir. Bu çatışma ortamında çoğu zaman kendimizi, genç neslimizi, maddi-manevi birçok değer ve menfaatlerimizi kaybederiz.

Bediüzzaman, Muhakemat’ın Yedinci Mukaddemesi’nde; “gıybeti katle müsavi” veya “ayakta bevletmeyi zina derecesinde” görmeyi veya “bir dirhemi tasadduk etmeyi hacca mukabil” tutmayı “muvazenesiz sözler” olarak nitelendirmektedir. Diğer taraftan da Yirmidördüncü Söz’ün, Üçüncü Dal’ının, Onuncu Asıl’ında bu hadislerin tevillerini yapmaktadır. Bu durumda Muhakemat’ta geçen “muvazenesiz sözler” ifadesini ve bu iki farklı yaklaşımını nasıl anlamak lazımdır?

Bediüzzaman, 1911 yılında kaleme aldığı Muhakemat’ın baş tarafında bu kitaptan beklediği hizmetin;

1-İslamiyette olan doğru yolu göstermek,

2-Aşırı gidenlerle din düşmanlarının şüphelerini red ve yüzlerine vurmak,

3-Doğru yolun öteki tarafını ve ahmak dost ünvanına layık olan aşırı gidenler ve dış görünüşe aldananların evhamlarının asılsızlığını göstermek,

4-İslam âleminin geleceği için tam bir zafer ümidi ile çalışan muhakkik ve akıllı dostlara yardım etmek ve kuvvet vermek
olduğunu açıklamaktadır.

Bediüzzaman; “İslamiyetin özünü terk ederek kabuğuna ve zahirine nazar edip aldandık, anlayışsızlık ve edepsizlikle hak ettiği hürmeti gösteremedik, o da bizden nefret ederek evham ve hayalatın bulutlarıyla sarılıp kapandı. Usulüne uymadık, hikâyeleri akaidine ve mecazları da hakikatlerine karıştırarak kıymetini takdir edemedik, o da ceza olarak bizi dünyada edeplendirmek için zillet ve sefalet içinde bıraktı. Bizi kurtaracak yine onun merhametidir.” demektedir.

Sevgi Yaratılışı Netice Verdi

Kâinatın yaratılışı bir muhabbetin neticesidir. Cenab-ı Hakk: “Habibim sen olmasaydın bu kâinatı yaratmazdım.” Buyuruyor. Muhabbet insanın özünde de var. İnsan bu fıtrî muhabbetin neticesi olarak başta kendisini, anne-babasını, evlatlarını, eşini, dostlarını, peygamberleri, evliyaları, leziz yiyecekleri, kısacası bütün güzel şeyleri ve dünyayı sever. Bütün bunları sevmeyi yasaklamak fıtrata aykırıdır. Fıtrî olan şekli, bu güzel duyguyu Cenab-ı Hakk’ın muhabbeti hesabına ve şükrederek kullanmaktır. Çünkü bütün sevgiler, O’nun muhabbetinin bir parıltısıdır.

İnsanın Konumu

Cenab-ı Hakk, mutlak kudret ve zenginliğini yansıtmak için insanı, çok aciz ve fakir olarak yaratmış, ihtiyaçlarını da kainatın her tarafına dağıtmıştır. Bu ihtiyaçlarını karşılaması için hem ruhuna, hem de vücuduna mükemmel cihazlar takmıştır. Bu mükemmel cihazlara imtihan sırrına binaen bir sınır koymamıştır. İnsana akıl, kalp ve vahiy aracılığı ile istikamet ve orta yolu bulma fırsatı tanınmıştır. 

Hidayet; yol göstermek, doğru yola iletmek ve gerçeğe ulaştırmak anlamına gelmektedir. Allah’ın kitap ve peygamberleri aracılığı ile insanlara doğru yolu göstermesi ve onları bu yola ulaştırması demektir. (1) Allah’ın hidayet tecellileri, Hâdî ismiyle bilinir.

“(Resulüm!) Sen sevdiğini hidayete erdiremezsin; bilakis, Allah dilediğine hidayet verir ve hidayete girecek olanları en iyi O bilir.” (2), “Bu (Kur'an), insanlar için basiret nurları, kesin olarak inanan bir toplum için hidayet ve rahmettir.” (3), “Bütün dinlerden üstün kılmak üzere, Peygamberini hidayet ve hak din ile gönderen O'dur. Şahit olarak Allah yeter.” (4) Gibi âyetlerden gerçek hidayet vericinin Cenab-ı Allah olduğunu ve Kur’an’ı ve peygamberi hidayet rehberi olarak gönderdiğini öğreniyoruz.

Hidayet kelimesi Kur’an’da hiç geçmemektedir. Ancak Hâdî, Hüdâ, Muhtedî gibi çekimleri yer almakta ve çoğunluğu da Allah’a izafe edilmektedir. Semavî kitaplara, peygamberlere ve meleklere de nispet edildiği görülmektedir. Yine Kur’an’da geçen ihtida kelimesi; hidayete erme, hak ve doğru olanı benimseme anlamına gelmektedir. (5) Aynı kökten türemiş olan mehdî kelimesi ise; hidayete vesile olan, îmana hizmet ederek yeryüzünü nurlandıran büyük ve nuranî âlim anlamındadır.